ਦੀਵਾਲੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਦੀਪਾਵਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਿਉਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ‘ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਏ ਬਲਦੇ ਹਨ, ਗਲੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਤੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਫੁਲਝੜੀਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦੀਆ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਨਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਸ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗਿਆਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੁਰਾਈ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ।
ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਵ
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਯੁੱਗਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ। ਰਾਮਾਯਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਬਣਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਅਯੋਧਿਆਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਦੀਏ ਜਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਹਰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦੀਆ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਨਰਕਾਸੁਰ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੁਰਾਈ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।
ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਮਹਾਵੀਰ ਨੇ ਮੋਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਹ “ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ” ਵਜੋਂ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਕਈ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਹਰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ ; ਚਾਨਣ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ, ਸੱਚ ਦੀ ਝੂਠ ‘ਤੇ ਫ਼ਤਹ।
ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਦਿਨ
ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਉਤਸਵ ਪੰਜ ਦਿਨ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਧਨਤੇਰਸ: ਇਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਬਰਤਨ, ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਖਰੀਦਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ।
ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਲੀ (ਨਰਕ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ): ਇਸ ਦਿਨ ਘਰ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੀਏ ਬਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਨਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਫੈਲਿਆ।
ਮੁੱਖ ਦੀਵਾਲੀ – ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ: ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਲਕਸ਼ਮੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੀਏ ਬਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਭਗਤੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਆਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ: ਇਹ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਗੋਵਰਧਨ ਪਹਾੜ ਉਠਾ ਕੇ ਗੋਕੁਲ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਭਾਈ ਦੂਜ: ਇਹ ਦਿਨ ਭਰਾ–ਭੈਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਹਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਰੰਗੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਮਾਫ਼ੀ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਆਜ ਦਾ ਯੁੱਗ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਹੈ, ਪਰ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰੂਹ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ LED ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਦੀਏ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਗਰਮ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਨਲਾਈਨ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਾਵਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ — ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੋ ਜੋ ਦੁਖੀ ਹਨ ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਹਨ। ਇਹੀ ਅਸਲ ਦੀਵਾਲੀ ਹੈ।
ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਦੇਸ਼
ਦੀਵਾਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਚਾਨਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਕਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ। ਦੀਆ ਬਲਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਵਾਂਗੇ।
ਜਦੋਂ ਦੀਆ ਬਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਅੰਧਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮੂਲ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਚਾਨਣ ਬਣੋ, ਤਾ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕੇ।
ਦੀਵਾਲੀ ਉਹ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਉਤਸਵ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਆਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੀਏ ਬਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੋ,
“ਅੰਧਕਾਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਦੀਆ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ।”
ਇਹੀ ਹੈ ਦੀਵਾਲੀ ; ਜੀਵਨ ਦਾ ਚਾਨਣ, ਪਿਆਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਅਨੰਤ ਜਿੱਤ।
ਡਾ: ਸੇਠੀ ਕੇ. ਸੀ. ਲੇਖਕ, ਦਮਨ,ਇੰਡੀਆ। ਆਕਲੈਂਡ, ਨਊਜ਼ੀਲੈਂਡ