ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਦਰਦ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਾਸੇ-ਖੇਡ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਡੀ ਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਮੋਸ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਮੁਸਕਰਾਹਟਾਂ, ਹੌਸਲੇ, ਤੇ ਜਿੱਦ—ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤਣਾਅ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਨੇ। ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਕੋਈ ਛੋਟੀ-ਮੋਟੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਲੋੜ ਹੈ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਰਵੇਖਣ 2015–16 ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10–12% ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਨੇ। ਜੇ ਗੱਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਹੈ—ਹਰ 10 ਵਿੱਚੋਂ 8 ਨੌਜਵਾਨ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਲੜਦੇ ਨੇ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਨੇ ਕਿ ਲਗਭਗ 15% ਪੰਜਾਬੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਅੱਲ੍ਹੜ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। 2023 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਨਾਲ 89 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਨੰਬਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਦੀ ਆੜ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਨੇ।
ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 1 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸਿਰਫ਼ 0.3 ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜ਼ਰੂਰਤ 3 ਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 2025 ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ 144 ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਹਰ 3–4 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਹੈ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦੀ ਦਰ। 15 ਤੋਂ 29 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਮੌਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਸ ਉਮਰ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦੀ ਦਰ 25.5 ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ 24.9 ਪ੍ਰਤੀ ਲੱਖ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਘੱਟ-ਬਹੁਤ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ। 2013 ਤੋਂ 2023 ਦੌਰਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ 50% ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਦਬਾਅ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਸਲੇ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਤੇ ਸਹੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਘਾਟ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਣ ਨੇ।
ਇਸ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖਦਾਈ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਨੌਜਵਾਨ ਜਦੋਂ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਨੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਹਿਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹਿ ਸਕਣ। ਸਕੂਲ-ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੌਂਸਲਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ “ਬੱਸ ਮੂਡ ਦੀ ਗੱਲ” ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਨੇ।
ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕੌਂਸਲਰ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ। ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ, ਸਲਾਹ, ਅਤੇ ਪੀਅਰ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਟੈਲੀ-ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਖਾਸਕਰ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਲਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਮਾਜਕ ਦਾਗ਼ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਦੱਬਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ ਨੇ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ—ਸਾਡੀ ਜਵਾਨੀ—ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਆਓ, ਇਸ ਚੁੱਪ ਨੂੰ ਤੋੜੀਏ। ਆਓ, ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸਿਹਤਮੰਦ, ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਭਰਿਆ ਭਵਿੱਖ ਦੇਈਏ।
ਮਨਮੀਤ ਕੱਕੜ,
ਐੱਮ.ਬੀ.ਏ., ਐੱਮ.ਏ. ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਐੱਮ.ਏ. ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ
ਮੋਹਾਲੀ
+91 7986307793