ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨਸਾਨ ਸੁੱਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਹ ਗੱਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ ਕਿ ਅਸਲ ਸੁੱਖ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ ਲੱਭਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਮਯਾਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਿੱਚ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੋਜ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾਉਣ, ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—
“ਕੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ—ਨਹੀਂ।
ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁੱਖ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਸੁੱਖ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਧਨਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ‘ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਕੱਲੇਪਨ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ, ਬੇਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਖਾਲੀਪਣ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮਾਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਇਸੇ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ “ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ (Common Good)” ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਂਝਾ ਭਲਾ ਕੇਵਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਾਅਰਾ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਟੀਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਇਨਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜੀ ਸਕੇ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਨਿਆਂਪ੍ਰੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹੋਵੇ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕੇ.ਸੀ. ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ (Sethian Philosophy) ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—
“ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੀਵਾਰਾਂ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਰੋਸੇ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।”
ਸਮਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਸਾਂਝ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕੰਮ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਸੁਆਰਥੀ ਕੰਮ ਉਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ। ਇਕੱਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਖੇਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲੋੜ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਊਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਨਸਾਫ਼ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਹੈ, ਦਇਆ ਦੁੱਖ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਝਾ ਭਲਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਹੱਕ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਇਸ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਟ੍ਰੈਫ਼ਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਇਸ ਲਈ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਗਰਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰਕ ਹਨ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ—
“ਹੱਕ ਤਦ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਿਭਾਈਆਂ ਜਾਣ।”
ਅੱਜ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਧਨ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਹਰਤ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਵਧੇਰੇ ਅਮੀਰ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਧੇਰੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਜੁੜਾਅ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਕੱਲੇਪਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਸੰਚਾਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸੁਵਿਧਾ ਤਾਂ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਸੁੱਖ ਭਰੋਸੇ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਸਭ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਜਿਹਾ ਨੈਤਿਕ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਅਣਗੌਲਿਆ ਜਾਂ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਹੀ ਸਮਾਜ ਅਸਲ ਮਾਇਨੇ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤਿਅਧਿਕ ਵਿਅਕਤੀਵਾਦ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਵਿਕਾਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਮਝ ਲਵੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤਦ ਹੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—
“ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਕਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁੱਖ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਿਹਤਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।”
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨੈਤਿਕ ਵਿਕਾਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦੇ। ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਭਰੋਸਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਆਰਥ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਵਿਚਾਰ ਹੈ—
“ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਧਨ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਧਨ ਘਰ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੱਲ ਹੀ ਘਰ ਨੂੰ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।”
ਸੁਆਰਥ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਭ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਰੋਸੇ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਛੱਡਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਵੀ ਨਿਭਾਏ ਜਾਣ।
ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਆਦਤਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਆਦਤਾਂ ਚਰਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਰਿੱਤਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—
“ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕ ਆਦਤ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਆਦਤ ਇੱਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।”
ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਥਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਦੀ ਥਾਂ ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਥਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।
ਹਮਦਰਦੀ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਹਮਦਰਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਹਿਯੋਗ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਈ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਅਰਥਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਲੋੜ ਸਿਰਫ਼ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣਾਪਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਮੀਰ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁੱਖ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਨਾਲ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ—
“ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹੀ ਮਾਪ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਸੁੱਖ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਮੀਦ ਜਗਾਈ।”
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਅਧਿਆਪਕ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਜਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯੋਗਤਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਭਲਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰਕ ਹਨ।
ਸਾਂਝਾ ਭਲਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੁਆਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਪਣਾਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਲੇਗੀ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਅਤੇ ਬੇਭਰੋਸੇ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਮਿਲੇਗਾ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸੁੱਖ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਾਂਝਾ ਭਲਾ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਈ ਨਿੱਜੀ ਸੁੱਖ, ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਇਨਸਾਫ਼, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਅਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਜੀ ਸਕਣ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ—
“ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਮਾਜ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਝੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਝੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
ਇਹੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਝਾ ਭਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਪਜਾਊ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅਸਲ ਸੁੱਖ ਦਾ ਬੀਜ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਲਈ ਜੀਵਦੇ ਹਾਂ, ਤਦ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕੇ.ਸੀ.
ਲੇਖਕ
ਦਮਣ, ਭਾਰਤ
ਆਕਲੈਂਡ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ