ਫੱਟੀ-ਕਲਮ ਤੋਂ ਕੀ-ਬੋਰਡ ਤੱਕ
ਗੁਆਚ ਰਹੀ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਕਲਾ
ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਹੀਆ ਜਦੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਪੱਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਬਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਸੱਥਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਯਾਦ ਫੱਟੀ, ਕਲਮ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਠ ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫੱਟੀ ਉੱਤੇ ਗਾਚੀ ਫੇਰਨੀ, ਕਾਨੇ ਦੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਘੜਨਾ ਅਤੇ ਦਵਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਆਹੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਖਰ ਉਤਾਰਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਬਰ, ਸੁਹਜ, ਸਲੀਕੇ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇਪਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਸਨ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਕੀ-ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਟੱਚ ਸਕਰੀਨਾਂ ਦਾ ਯੁੱਗ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਕਲਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਖਿਸਕਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਲਮ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰ ਲਾਏ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹ ਮੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਕਰੀਨਾਂ ‘ਤੇ ਦੌੜਨਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਲ ਦੇਣ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇਪਣ ਅਤੇ ਸਲੀਕੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਦਾ ਹਰ ਲੜ ਸੰਵਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਮੁਟਿਆਰ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੇ ਹਰ ਟਾਂਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਉਤਾਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਦਸਤਕਾਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਘੜ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੁਚੱਜੇਪਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਲਿਬਾਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਬੰਦੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਤੇ ਲਿਖਤ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਪਤਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।” ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਅਖਾਣ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਸੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਲਿਖਤ ਅਕਸਰ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਾਈ ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗੋਲ-ਮਟੋਲ ਅੱਖਰ, ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਲਕੀਰ ਅਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੁੰਦਰਤਾ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬੱਚਾ “ੳ, ਅ, ੲ” ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਲਿਖਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਿੱਖਦਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਜੇ ਹੋਏ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਕਿਸੇ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।
ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਖੋਜਾਂ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਸਰਗਰਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਆਕਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਬਰ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀ-ਬੋਰਡ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਮ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਟੱਚ ਸਕਰੀਨ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਦਿਲ ਦੀ ਗਰਮਾਹਟ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਆਦਤ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਬੱਚਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈੱਨ ਫੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲੀ ਸਿਲੇਬਸ ਦਾ ਵਧਦਾ ਬੋਝ, ਹੋਮਵਰਕ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਅਤੇ ਕੰਮ ਜਲਦੀ ਮੁਕਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵੀ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। “ਕਾਹਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਾ” ਵਾਲੀ ਕਹਾਵਤ ਇੱਥੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਮ ਮੁਕਾਉਣਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਲੀਕਾ ਅਕਸਰ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਲੇਖ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਗਭਗ ਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੁਲੇਖ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਕਲਾ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ? ਲੋਹਾ ਘਸ ਕੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਖਾਈ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਖਰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ। ਬੋਰਡ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਵਾਲੀ ਉੱਤਰ-ਪੱਤਰੀ ਜਾਂਚਣ ਵਾਲੇ ‘ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਉਸਦੀ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਈਏ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀਏ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਸਾਡੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਮ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ। ਕੀ-ਬੋਰਡ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਕਲਮ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਘਰ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸੁਲੇਖ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਾਈ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾ ਧੱਕਣ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੇ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ।
ਫੱਟੀ-ਕਲਮ ਦਾ ਯੁੱਗ ਭਾਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ। ਸੁੰਦਰ ਲਿਖਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਬਰ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੁਚੱਜੇਪਣ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਲਮ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸੱਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਟਾਈਪ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।
ਸੰਦੀਪ ਸਿੰਘ
ਲੈਕਚਰਾਰ ਪੰਜਾਬੀ
ਸਰਕਾਰੀ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ, ਝੰਡੂਕੇ
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ
