ਆਲਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਬਾਰੇ ਬਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗਲਤ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਆਲਸ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੇਟੇ ਰਹਿਣਾ, ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਜਾਂ ਸਮਾਂ ਵਿਅਰਥ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ। ਪਰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲੱਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਫ਼ਰਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਉਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਉਦੇਸ਼, ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਲਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੁੱਢਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਣ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕੇ. ਸੀ. ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੇਠੀਅਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਾਰ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਲਸ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਰੀਰਕ ਥਕਾਵਟ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਡਰ, ਅਸਮੰਜਸ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਾਲਮਟੋਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੈ। ਸਰੀਰ “ਹਾਂ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ “ਨਹੀਂ” ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਖੇਡ ਖੇਡਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਮਾਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਅਪਾਹਜਤਾ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਦਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਾ। ਇਸ ਲਈ ਗੱਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਸੇਠੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, “ਭਾਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਕਸਦ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੈਰ-ਉਤਪਾਦਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਇੱਕ ਚਿੰਤਕ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਹਰਕਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸੇਥੀਅਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਆਲਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਫ਼ਰਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਆਰਾਮ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਂਦ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਆਲਸ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਛਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਰਾਮ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਵੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਆਲਸ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਐਸਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਾ ਕੰਮ ਦਾ ਸੁਆਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਰਾਮ ਦਾ।

ਮਾਨਸਿਕ ਆਲਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਡੀਕ”, “ਚੰਗੇ ਮੌਕੇ ਦੀ ਉਡੀਕ” ਜਾਂ “ਉਚਿਤ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ” ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਹਫ਼ਤੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਿਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਮੌਕੇ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।”

ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜ਼ਿਟਲ ਯੁੱਗ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਮੋਬਾਈਲ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਬੇਅੰਤ ਸਕ੍ਰੋਲਿੰਗ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਕਿਸੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਲਸੀ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮਨ ਕਿਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਲਸੀ ਹੈ।

ਸੇਥੀਅਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਚੇਤ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੋਚ ਰਾਹੀਂ ਜਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਨਾ, ਸਿੱਖਣਾ, ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ, ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨਾ ਮਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਸਰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿੱਖਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਸੇਠੀਅਨ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ; ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਲਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਕਸਦ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਕਸਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਰਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਕਸਦ ਵਾਲਾ ਮਨ ਕਦੇ ਵੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਲਸੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਗਿਆਸਾ, ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਡਿਗਰੀ ਵੀ ਆਲਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਸਲ ਕਦਰ ਤਦੋਂ ਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਡਰ ਅਕਸਰ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੇਥੀਅਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਵੈ-ਅਭਿਵਿਆਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵੈ-ਖੋਜ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬਦਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਰ ਵੇਲੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਿਆ ਮਾਹੌਲ ਆਲਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਿਰੰਤਰ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣਾ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਗਤੀ ਨਾਲ ਖਿੜਦਾ ਹੈ। ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕੁਦਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, “ਆਲਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ” ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣਾ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮਨ ਯੋਜਨਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।

ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕੇ. ਸੀ. ਦੀ ਸੇਠੀਅਨ  ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਸਾਨੂੰ ਬਹਾਨੇ ਛੱਡ ਕੇ ਮਕਸਦ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਅਪਣਾਉਣ, ਝਿਜਕ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਿਰਿਆ ਜੀਵਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸਚੇਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਚੱਲਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਲਸ ਦਾ ਅਸਲ ਇਲਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਸੇਠੀ ਕੇ. ਸੀ.
ਲੇਖਕ
ਸੇਠੀਅਨ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ
ਆਕਲੈਂਡ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ                ਦਮਨ, ਭਾਰਤ